Црквите во Скопје низ историјата

Во Скопје и неговата околина постоел значителен број на средновековни цркви кои, за жал, денес не постојат. Иако не се археолошки истражени или утврдени сите нивни локации, нивното постоење е документирано преку историски извори и списи. Најзначајни истражувања за историјата на скопските цркви ги направил К. Петров, во својот труд „Кон прашањето на местонаоѓањето и траењето на средновековните скопски цркви“. Посебно внимание заслужува повелбата на кралот Милутин од 1300 година, во која се спомнуваат најголем број од тогашните скопски цркви, но податоци се добиваат и од други извори. Според достапните извори, во Скопје постоеле следните цркви: Св. Архистратиг Михаил, Св. Богородица Троеручица, Св. Георги Апокавк, Св. Никола, Св. Богородица Воденска, Св. Богородица Бутелска, Св. Никоје, Св. Врачи (Кузман и Дамјан), Св. Теодор, Св. Илија, Св. Димитрија, Св. Прокопиј, Св. Атанасиј, Св. Петка, Св. Теодор на Водно, Св. Пантелејмон, Св. Георги во Церебулската пештера, Св. Марина, Св. Богородица на монахот Ксенофонт, Св. Богородица Боришичина, Св. Јован Крстител, Св. Константин, Раѓање на Богородица, Св. Ѓорѓи во Крушопек и Св. Недела. Голем дел од овие цркви биле опустошени или разрушени поради серија на историјски настани, особено од крајот на XIV век, по освојувањето на Скопје од страна на Османлиите во 1392 година, како и во текот на бурниот XV век. Дополнително, земјотресот од 1555 година предизвикал големи оштетувања во градот. Освен што биле оштетени бројни амами, анови и џамии, извори укажуваат дека и некои цркви претрпеле значителни оштетувања. Иако одреден број од нив продолжиле да постојат уште некое време, низ вековите, под влијание на различни околности, биле напуштени, срушени или исчезнале без археолошка трага. Иако денес не ги гледаме во нивната физичка форма, овие цркви остануваат важен дел од колективната меморија и духовното наследство на Скопје. Нивната историја, улога и влијание сè уште живеат преку пишаните извори, научните трудови и преданијата.

По своето значење, особено се издвојува црквата Св. Богородица Троеручица, која, како што веќе напоменавме, претставувала катедрална црква на средновековно Скопје. Се претпоставува дека била лоцирана во најблиското подградие, во просторот меѓу Скопското Кале и реката Серава. Особеното значење на оваа црква произлегувало од нејзината чудотворна литиска икона на Богородица, донесена, според преданието, од Ерусалим. Епизодата поврзана со нејзиното постоење и духовна улога оставила длабоки траги во колективната меморија и народното предание. Култот кон оваа икона се ширел од Скопје кон поширокиот регион, оставајќи траги во духовен, ликовен и цивилизациски домен. Корените на култот се поврзуваат со свети Јован Дамаскин (680–749), еден од најзначајните христијански теолози и борци против иконоборството. Тој живеел во Дамаск, кој тогаш бил под арапска власт, и служел како советник на калифот, благодарение на својата ученост и почит. Според преданието, византискиот цар и иконоборец Лав III Исавријанецот, или негови следбеници, го клеветеле св. Јован кај калифот, обвинувајќи го за нелојалност. Како резултат, калифот наредил да му биде отсечена десната рака. Во длабока молитва пред иконата на Богородица во својот параклис, Јован, според преданието, ја добил чудесната исцелување – раката му зараснала. Во знак на благодарност, тој дарувал сребрен отисок од својата исцелена рака, кој бил аплициран во долниот десен агол на иконата – под раката на Богородица со која го држи Младенецот Христос. Оттука, иконата ја добива својата уникатна форма и името Троеручица (Τριχερούσα) – икона со три раце. По овој настан, иконата станала објект на почит и обожување како медиум на божествена милост. Таа била сметана за заштитничка на градот Скопје. Познато е дека за време на владеењето на царот Душан (царувал од 1346), иконата била пресликана од врвен византиски зограф, што уште повеќе го зацврстило нејзиниот култен статус. Подоцнежната судбина на иконата не е целосно документирана. Според легендите, по освојувањето на Скопје од страна на Османлиите во 1392 година, жителите успеале да ја спасат иконата и ја испратиле во манастирот Хиландар на Света Гора, каде и денес се наоѓа една од најпочитуваните икони на Балканот. Што се однесува до самата црква, се претпоставува дека била урната во XVI век, за време на исламизацијата и трансформацијата на урбаниот пејзаж од страна на османлиските власти.

Особено значаен духовен и културен центар на средновековно Скопје бил манастирот Св. Ѓорѓи (Горгос) Скоропостижник, изграден на Виргино брдо над реката Серава, во близина на денешното Скопје. Манастирот важел за еден од најзначајните царски и ставропигиски манастири на територијата на Македонија во тој период. Според некои историски извори и преданија, манастирот бил подигнат од византискиот цар Роман III Аргир (владеел 1028 – 1034), кој бил познат по неговото покровителство врз црковната архитектура и обновата на свештените објекти. Во 1299/1300 година, манастирот го обновил српскиот крал Стефан Урош II Милутин, кој го посетувал регионот во рамки на своите државнички и духовни активности. Со ова обновување, кралот Милутин станал „втор ктитор“ на манастирот. Неговата поврзаност со манастирот е документирана и преку присуството на претставници од манастирот Св. Ѓорѓи Горг при негов престој во Солун – што зборува за значењето на манастирот не само во Скопје, туку и во поширокиот балкански простор. Во 1376/77 година, со повелба на Вук Бранковиќ, манастирот бил даруван како метох на манастирот Хиландар на Света Гора. Овој чин дополнително ја потврдува неговата важност и блиската врска со највисоките кругови на српското благородништво и православната духовност. По османлиското освојување на Скопје, во XV век, се претпоставува дека манастирот бил претворен во џамија, што било честа судбина на многу христијански објекти во регионот. Иако денес физички траги од манастирот не се сочувани, неговото значење останува длабоко врежано во историската меморија на скопскиот регион како симбол на духовна моќ, уметничко достигнување и царска заштита.