Историја на градот Скопје

Историјата на градот Скопје е долга, славна и полна со бројни непогоди и разурнувања. Најстарите археолошки пронајдоци сведочат дека просторот на денешно Скопје бил населен уште околу 4000 година п.н.е. Скопје за првпат се споменува во пишани извори кај географот Клавдиј Птоломеј, под името Скупи. Името Скупи (што значи колиба, засолниште, стреа) првично се поврзува со пајонското племе Агријани (или Граи), кои живееле во овој регион. Според историските податоци, за време на владеењето на царот Октавијан Август, од 13 до 11 година п.н.е., Скупи се развил од воен логор (каструм) на две римски легии — Петтата македонска и Четвртата скитска легија — во организиран град. Подоцна, во 84 или 85 година, царот Домицијан (81 – 96) го основал градот Колонија Флавија Скупи, кој добил римски самоуправни права и станал најголем град во регионот меѓу Солун на југ и Дунав на север. Во тој период, градот доживеал значаен развој и станал црковен центар со свој епископ. Сепак, во 518 година, Скупи бил целосно разрушен од катастрофален земјотрес — прв од неколкуте што го погодиле Скопје низ вековите (особено оние во 1550 и 1963 година). По земјотресот, градот бил напуштен, и се преселува на денешното Кале. Нашиот фокус, сепак, е на средновековната историја на Скопје, кога градот, иако често во сенка на поголемите империјални центри, доживува нов процут. Во текот на средниот век, Скопје повторно станува важен административен, трговски и културен центар, стратешки поставен на крстопатот меѓу Истокот и Западот. 

Познато е дека за време на владеењето на цар Самоил (958 – 1014), Скопје бил важен центар во неговото царство. Во 1004 година, на бреговите на реката Вардар, се одиграла битка помеѓу војските на Самоил и византискиот цар Василиј II. Во оваа битка, војската на Самоил била поразена, а заробени биле неговиот шатор и целиот логор. По падот на Самоиловата држава и освојувањето на Скопје од страна на Византијците, градот станал центар на една поголема административна единица – тема. Во 1040 година, Скопје станало почетна точка на востанието организирано од Петар Делјан против византиската власт. Во 1072 година, повторно дошло до бунт, предводен од Ѓорѓи Војтех, поддржан од локалната аристократија. Во 1082 година, Скопје било освоено од норманските одреди предводени од Пунтесиј, и останало под нивна контрола до 1088 година. Во 1097 година, градот бил повторно освоен од војските на херцогот Боемунд Тарентски. За време на владеењето на византиската династија на Комнените, Скопје доживеало стабилност и развој. Во 1164 година е изградена најстарата зачувана црква во Скопската област – Св. Пантелејмон во манастирот Нерези. Ктитор на оваа црква бил византискиот принц Алексеј Комнин, син на Константин Ангел и Теодора – ќерка на царот Алексеј I Комнин (1081 – 1118). Алексеј бил соработник на царот Мануил I (1143 – 1180), и брат на дуксот Јован Ангел, административен управител на Скопје. Во втората половина на XII век, градот се развива како важен граничен центар на Византиското Царство. Во 1190 година, Скопје било освоено од српскиот жупан Стефан Немања, а во 1204 година – од бугарскиот цар Калојан. По неговата смрт, македонските земји се отцепуваат од Бугарија, а во Скопје владее болјарот Стрез.

Во текот на XIII век, Скопје минува низ рацете на различни владетели:

·   Во 1217 година – Теодор Ангел, деспот на Епир;

·   Во 1230 година – Јован Асен II од Бугарија;

·   Во 1246 година – повторно Епирците;

·   Во 1252 година – Јован III Ватац;

·   Во 1258 година – Константин Тих;

·   Во 1259 година – Никејскиот цар Михаил VIII Палеолог.

Во 1282 година, градот бил освоен од српскиот крал Стефан Милутин, што означува почеток на подолг период на релативна стабилност. Во 1300 година, кралот Милутин ја обновил црквата Св. Никита во с. Бањани, а во наредните години биле изградени голем број цркви во Скопската област. На 16 април 1346 година, во црквата Св. Богородица Троеручица во Скопје, српскиот крал Стефан Душан бил крунисан за цар. Круната му ја предале новоименуваниот српски патријарх Јоаникиј, трновскиот патријарх Симеон, и – најзначајно за македонската историја – охридскиот архиепископ Никола, кој бил заменена за цариградскиот патријарх. Во 1349 година, цар Душан од Скопје го издава познатиот Душанов законик, значаен правен документ за средновековните балкански држави.

Во втората половина на XIV век, Скопје било под управа на кралот Волкашин, а по неговата погибија во битката кај Марица (1371), преминало под контрола на неговиот син, кралот Марко – позната фигура од македонската епска традиција. Од 1377 година, делови од Скопската област биле под контрола на Вук Бранковиќ, додека со делови јужно од Вардар и течението на реката Маркова управувал кралот Марко, а со долината на реката Треска – неговиот брат принцот Андријаш. Со продорот на Османлиите, Скопје било освоено во 1391 година од војските на Јигит-паша. Со тоа започнал нов период во историјата на градот, кој добива поинаков лик, но останува исклучително значаен административен и трговски центар во рамките на Османлиското Царство, кое владеело со градот повеќе од 500 години.

Градот Скопје продолжува да живее со тешка и макотрпна, но сепак славна историја. Во 16 век, повторно бил погоден од силен земјотрес кој целосно го разрушил градот. Подоцна, во 1689 година, поради епидемија на колера, австрискиот генерал Енеа Силвио Пиколомини го запалил Скопје, и градот бил целосно уништен од огнот. По оваа катастрофа, Скопје цели два века не можел целосно да се опорави. Иако „осакатен“, духот на градот продолжил да живее – Скопје полека, но сигурно, повторно се развивал и го обновувал својот урбан, културен и стопански живот. Со текот на времето, и со развојот на македонската национална свест и борбата за сопствена држава, Скопје станува сведок и учесник во тие напори. Скопскиот револуционерен округ бил активен за време на Илинденското востание во 1903 година, придонесувајќи за отпорот против османлиската власт. Бурната прва половина на XX век завршува со ослободувањето на Скопје на 13 ноември 1944 година, кога градот бил ослободен од македонските партизани. Скопје тогаш станува главен град на Социјалистичка Република Македонија во рамките на поранешна Југославија. Но, судбината повторно удрила. На 26 јули 1963 година, Скопје бил погоден од катастрофален земјотрес со јачина од 6,1 степени според Рихтеровата скала. Загинаа над 1.000 луѓе, а над 80% од градот беше разрушен. Последиците од овој земјотрес и ден-денес се чувствуваат и живеат во сеќавањата на скопјани. Покрај сите несреќи и предизвици, Скопје повторно се издигна. На 8 септември 1991 година, на скопскиот плоштад, беше прогласена независна и суверена Република Македонија. Со тоа, Скопје стана главен град на независна држава, симбол на слободата, истрајноста и иднината на македонскиот народ.

      За историјата на Скопје може да се пишува бескрајно – за неговата археологија, за личностите кои ја одбележале македонската историја, за културното и духовното наследство што градот го носи низ вековите. Може да се раскажува за градските цркви и џамии, за старите амами и анови, за живописната Стара скопска чаршија, за Камен мост – симбол на градот, за занаетчиството и секојдневниот живот на скопјани. Скопје отсекогаш бил место каде различни култури, вероисповеди и етнички заедници живееле во заемна почит и разбирање. Бројни се истакнатите личности кои се родени или потекнуваат од Скопје – од Јустинијан I, византискиот цар кој оставил длабоки траги во светската историја, до Гонџа Агнес Бојаџиу, позната како Мајка Тереза – нобеловка и светителка, чија хуманост го обиколи целиот свет. Сепак, средновековниот период претставува духовно, културно и уметнички најбогатото време во историјата на скопскиот регион. За тоа сведочат бројните цркви, манастири и споменици од тој период, кои се опфатени и документирани во рамки на овој проект. Тие не се само дел од историјата, туку и живи сведоци на вековната традиција, уметност и духовност што го обликувала Скопје како град со длабоки корени и трајна вредност.