Црква Св. Никола, с. Љуботен
Ктитор: госпоѓа ДаницаДатум на градба: 1336/1337 Датум на фрескоживопис: 1344/45Опис: Архитектонски црквата ги следи претходните примери, поточно црквата св. Никита. Во таа насока, Свети Никола – Љуботен не покажува некои особени разлики во прое...
Ктитор: госпоѓа ДаницаДатум на градба: 1336/1337 Датум на фрескоживопис: 1344/45Опис: Архитектонски црквата ги следи претходните примери, поточно црквата св. Никита. Во таа насока, Свети Никола – Љуботен не покажува некои особени разлики во прое...
Ктитор: госпоѓа Даница
Датум на градба: 1336/1337
Датум на фрескоживопис: 1344/45
Опис: Архитектонски црквата ги следи претходните примери, поточно црквата св. Никита. Во таа насока, Свети Никола – Љуботен не покажува некои особени разлики во проектирањето на основата во однос на планот на Свети Никита; напротив – нивните основи еманираат големи сличности во поглед на пропорционалниот распоред на конститутивните елементи во дизајнирањето на крстообразната конфигурација. Љуботенската црква, како и онаа во Бањани, е обликувана во вид на впишан крст во правоаголен простор, засведен со осумстрана купола. На источната страна, конструирана е апсида чија екстериерна контура има петстрана силуета, додека на западната страна нартекс не бил ни подигнат. Во однос на екстериерното решение на црквата, таа, исто така, ги „наследува“ основните одлики на фасадниот дизајн на бањанскиот храм, што повторно сведочи за угледувањето на мајсторите – градители на Свети Никола на нивните постари колеги – неимарите на Свети Никита. Оттаму се преземени високите, слепи ниши што ја красат олтарната апсида, како и динамичната „модулација“ на бочните фасадни ѕидови, кои со нишите и лезените го отсликуваат внатрешниот структурен систем на градбата. Фрескодекорацијата е изведена речиси една деценија подоцна во 1344/45 година и ктиторирана од двајцата синови на Даница, Бојко и Димитар кои се спомнати во ктиторскиот натпис. Најверојатно нивната мајка починала па тие го преземале ктиторството. Двајцата биле исклучително моќни феудални господари, Бојко бил владетел на Матка и областа, додека Димитар бил господар на градот Звечан. Поради големото оштетување на фрескоживописот, кое настанало со уривањето на куполата и сводните делови од градбата во доцносредновековната епоха, декорацијата во високите зони на црковниот ентериер не е сочувана. Треба да се напомене дека во проскомидијата е насликана најстарата претстава на Молитвата на прокомидијата во македонското средновековно фрескосликарство. Во Молитвата, се прикажани архијереи кои го подготвуваат телото на новородениот Христос за евхаристична служба. Во наосот се илустрирани четири циклуси и тоа: Празничен циклус, Страсен циклус, циклусот посветен на Христовите чуда дела и параболи и Успенскиот циклус. Од сите овие циклуси се зачувани само неколку сцени. Во првата зона се насликани галерија на стоечки светители: воините, мачениците, бесребрениците и маченичките. На северниот ѕид е прикажан Деисисот, без Богородица, во кој, покрај претставите на Христос и Јован Крстител, се инкорпориани и портретите на кралот Душан, кралицата Елена и младиот крал Урош. Недостатокот на ктиторска композиција упатува дека најверојатно ктиторката на храмот веќе била почината. Во контекст на идејата за јасно нагласениот фунерарен карактер на сликаната декорација во црквата, треба да се спомене и илустрираниот Успенски циклус, карактеристичен за храмовите вообичаено посветени на Богородица. Фрескоживописот е изведен од две зографски тајфи, од кои првата била предводена од најголемиот балкански мајстор на сликарската вештина во тоа време – угледниот Јован Теоријан, а другата настојувала да ги следи примерите на неговото творештво. Фрескоживописот се карактеризира со светла и студена гама, елегантни движења, нагласен волумент на фигурите, отмени фацијални белези итн. Фрескоживописот во оваа црква е класичен репрезент на дворското сликарство од средината на XIV век.
Историјат: Освен ктиторскиот натпис во кој се спомнува ктиторката Деница и нејзините моќни синови Бојко и Димитар, други историски докази за самата црква и нејзиното постоење немаме. Најверојатно во поновата историја т.е. XVI век, црквата настрадала за време на земјотресот кој ја погодил скопската област. Во 1928 година била спроведена темелна реконструкција, со која црквата го добила оригиналниот изглед.
Сегашна состојба: Голем проблем во црквата е пукнатината што се протега вертикално на спојот на апсидата со наосот на црквата, видлива на фасадата. Од внатрешноста на црквата се назира процеп на ниво на кровната конструкција во контактната зона помеѓу наосот и апсидата низ којшто продира вода во црквата од дожд и снег. Екипа на надлежната институција минатата година дошла и поставила скела со цел да се санира овој проблем, но проблемот не е саниран а скелата е подигната. Потребна е итна санација на објектот за да се спречи оштетување на архитектурата и фреските. Фрескоживописот е многу оштетен од периодот кога црквата била напуштена и веројатно била извесен период и оставена откриена без покрив. Колоритот е во голема мера изгубен. Се забележуваат многу лакуни на ниво на сите зони по целата површина на зидовите. Потребна е проценка од страна на конзерваторскиот тим за дефинирање на соодветни методи за заштита на фрескоживописот на црквата, кој потекнува од првата половина на 14-иот век и е со значајна уметничка вредност.
Културно значење: Единствена по аристократскиот манир на стилските карактеристики, сликаната декорација на црквата Свети Никола во Љуботен претставува редок примерок на дворска уметничка експресија во културната ризница на средновековно Скопје.
Користена литература: С. Коруновски, Е. Димитрова, Византиска Македонија: историја на уметноста на Македонија од IX до XV век, Просветно дело, Скопје, 2006; E. Dimitrova, The Ministry Cycle In the Fresco Painting of the Ljuboten Church, Културно наследство 28- 29/2002-2003, Скопје 2004
Ктитор: госпоѓа Даница
Датум на градба: 1336/1337
Датум на фрескоживопис: 1344/45
Опис: Архитектонски црквата ги следи претходните примери, поточно црквата св. Никита. Во таа насока, Свети Никола – Љуботен не покажува некои особени разлики во проектирањето на основата во однос на планот на Свети Никита; напротив – нивните основи еманираат големи сличности во поглед на пропорционалниот распоред на конститутивните елементи во дизајнирањето на крстообразната конфигурација. Љуботенската црква, како и онаа во Бањани, е обликувана во вид на впишан крст во правоаголен простор, засведен со осумстрана купола. На источната страна, конструирана е апсида чија екстериерна контура има петстрана силуета, додека на западната страна нартекс не бил ни подигнат. Во однос на екстериерното решение на црквата, таа, исто така, ги „наследува“ основните одлики на фасадниот дизајн на бањанскиот храм, што повторно сведочи за угледувањето на мајсторите – градители на Свети Никола на нивните постари колеги – неимарите на Свети Никита. Оттаму се преземени високите, слепи ниши што ја красат олтарната апсида, како и динамичната „модулација“ на бочните фасадни ѕидови, кои со нишите и лезените го отсликуваат внатрешниот структурен систем на градбата. Фрескодекорацијата е изведена речиси една деценија подоцна во 1344/45 година и ктиторирана од двајцата синови на Даница, Бојко и Димитар кои се спомнати во ктиторскиот натпис. Најверојатно нивната мајка починала па тие го преземале ктиторството. Двајцата биле исклучително моќни феудални господари, Бојко бил владетел на Матка и областа, додека Димитар бил господар на градот Звечан. Поради големото оштетување на фрескоживописот, кое настанало со уривањето на куполата и сводните делови од градбата во доцносредновековната епоха, декорацијата во високите зони на црковниот ентериер не е сочувана. Треба да се напомене дека во проскомидијата е насликана најстарата претстава на Молитвата на прокомидијата во македонското средновековно фрескосликарство. Во Молитвата, се прикажани архијереи кои го подготвуваат телото на новородениот Христос за евхаристична служба. Во наосот се илустрирани четири циклуси и тоа: Празничен циклус, Страсен циклус, циклусот посветен на Христовите чуда дела и параболи и Успенскиот циклус. Од сите овие циклуси се зачувани само неколку сцени. Во првата зона се насликани галерија на стоечки светители: воините, мачениците, бесребрениците и маченичките. На северниот ѕид е прикажан Деисисот, без Богородица, во кој, покрај претставите на Христос и Јован Крстител, се инкорпориани и портретите на кралот Душан, кралицата Елена и младиот крал Урош. Недостатокот на ктиторска композиција упатува дека најверојатно ктиторката на храмот веќе била почината. Во контекст на идејата за јасно нагласениот фунерарен карактер на сликаната декорација во црквата, треба да се спомене и илустрираниот Успенски циклус, карактеристичен за храмовите вообичаено посветени на Богородица. Фрескоживописот е изведен од две зографски тајфи, од кои првата била предводена од најголемиот балкански мајстор на сликарската вештина во тоа време – угледниот Јован Теоријан, а другата настојувала да ги следи примерите на неговото творештво. Фрескоживописот се карактеризира со светла и студена гама, елегантни движења, нагласен волумент на фигурите, отмени фацијални белези итн. Фрескоживописот во оваа црква е класичен репрезент на дворското сликарство од средината на XIV век.
Историјат: Освен ктиторскиот натпис во кој се спомнува ктиторката Деница и нејзините моќни синови Бојко и Димитар, други историски докази за самата црква и нејзиното постоење немаме. Најверојатно во поновата историја т.е. XVI век, црквата настрадала за време на земјотресот кој ја погодил скопската област. Во 1928 година била спроведена темелна реконструкција, со која црквата го добила оригиналниот изглед.
Сегашна состојба: Голем проблем во црквата е пукнатината што се протега вертикално на спојот на апсидата со наосот на црквата, видлива на фасадата. Од внатрешноста на црквата се назира процеп на ниво на кровната конструкција во контактната зона помеѓу наосот и апсидата низ којшто продира вода во црквата од дожд и снег. Екипа на надлежната институција минатата година дошла и поставила скела со цел да се санира овој проблем, но проблемот не е саниран а скелата е подигната. Потребна е итна санација на објектот за да се спречи оштетување на архитектурата и фреските. Фрескоживописот е многу оштетен од периодот кога црквата била напуштена и веројатно била извесен период и оставена откриена без покрив. Колоритот е во голема мера изгубен. Се забележуваат многу лакуни на ниво на сите зони по целата површина на зидовите. Потребна е проценка од страна на конзерваторскиот тим за дефинирање на соодветни методи за заштита на фрескоживописот на црквата, кој потекнува од првата половина на 14-иот век и е со значајна уметничка вредност.
Културно значење: Единствена по аристократскиот манир на стилските карактеристики, сликаната декорација на црквата Свети Никола во Љуботен претставува редок примерок на дворска уметничка експресија во културната ризница на средновековно Скопје.
Користена литература: С. Коруновски, Е. Димитрова, Византиска Македонија: историја на уметноста на Македонија од IX до XV век, Просветно дело, Скопје, 2006; E. Dimitrova, The Ministry Cycle In the Fresco Painting of the Ljuboten Church, Културно наследство 28- 29/2002-2003, Скопје 2004